Μια αιωνιότητα και μια ημέρα

Θόδωρος Αγγελόπουλος

Ελλάδα, 1998

Εκπαιδευτικός Οδηγός

Θέματα Αναφοράς

Αλληλεγγύη
Μετανάστευση
Νοσταλγία (υποθέμα: απολογισμός)
Οικογενειακές δομές (υποθέματα: πατρικές σχέσεις, επικοινωνία)
Συσχέτιση: Λογοτεχνία Α’ λυκείου
Έκφραση – Έκθεση Λυκείου

Η ΤΑΙΝΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο οδηγός αυτός περιλαμβάνει διευκρινιστικές σημειώσεις, βιβλιογραφικές αναφορές και χρήσιμες προσεγγίσεις που μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά στις δραστηριότητες που σχεδιάστηκαν για την συγκεκριμένη ταινία.

Θεωρούμε ότι το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο είναι ωφέλιμο στο να κατανοήσουν οι μαθητές τα κίνητρα και τις προθέσεις των δημιουργών. Για το λόγο αυτό, θα βρείτε βασικές πληροφορίες που συνθέτουν το πλαίσιο της εποχής κινηματογράφησης της ταινίας άλλα και κινηματογραφικές κριτικές που θα μπορούσαν να διανθίσουν τη διδακτική χρήση του κινηματογραφικού υλικού.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι οι δραστηριότητες είναι κατάλληλα σχεδιασμένες ώστε να προσαρμόζονται και να εξυπηρετούν τις ανάγκες της ομάδας σας ανάλογα με το χρόνο που έχετε στη διάθεση σας.

Tips:

  1. Πριν προχωρήσετε στην υλοποίηση των δράσεων σας προτείνουμε να περιηγηθείτε στα Manuals. Θα σας φανεί ιδιαίτερα χρήσιμο στη υλοποίηση όλων των δραστηριοτήτων.
  2. H 1η δραστηριότητα προτείνουμε να συσχετιστεί με το μάθημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και της έκφρασης έκθεσης. Συγκεκριμένα, η ομάδα ερωτήσεων 1 & 2 είναι μια καλή πρακτική ώστε να συσχετίσουν οι μαθητές τα κοινά χαρακτηριστικά και μέσα που έχει η λογοτεχνία με την έβδομη τέχνη. Να κατανοήσουν, για παράδειγμα, ότι τα εκφραστικά μέσα του λόγου (επιθετικοί προσδιορισμοί, μεταφορές, παρομοιώσεις κ.α.) αποδίδονται μέσα από τις κινήσεις της κάμερας, οι μεταβάσεις του χώρου και του χρόνου με την κατάλληλη τεχνική μοντάζ κ.α.
  3. Η 2η δραστηριότητα θεωρούμε ότι μπορεί να συνδυαστεί με την έκφραση – έκθεση της Β’ Λυκείου και συγκεκριμένα με την ενότητα του σχ. βιβλ. Παρουσίαση -Κριτική. Η προσπάθεια των μαθητών να αναγνώσουν αλλά και να απομονώσουν στοιχεία των κινηματογραφικών κριτικών θα τους βοηθήσει να εφαρμόζουν τις ανάλογες πρακτικές πύκνωσης λόγου.
  4. Με αφορμή την 3η δραστηριότητα, αξίζει να συζητηθεί η αφηγηματική δύναμη της κάμερας στο να εικονοποιεί σύμβολα και αφηρημένες έννοιες όπως ο χρόνος.
  5. Η 4η δραστηριότητα δίνει τη δυνατότητα να συζητηθούν οι αποφάσεις (χώρος, χρόνος λήψεων κ.α.) που πρέπει να πάρει ο σκηνοθέτης ανάλογα με τα κίνητρα και τις προθέσεις του (βλ. Manual: Setting). Θεωρούμε ότι μπορεί να ξεκινήσει με μια απλή δραματοποίηση εντός της σχολικής τάξης αλλά να καταλήξει σε μια ολοκληρωμένη κινηματογραφική παραγωγή ανάλογα με χρόνο που έχετε στη διάθεση σας. Στοχεύει να ενεργοποιήσει τη δημιουργικότητα και τη φαντασία των μαθητών!

1. Το πλαίσιο

Τι συμβαίνει στις αίθουσες μετά το 1990;

Έχοντας αντιμετωπίσει την εισπρακτική κρίση του δεκαετίας του ’80, ο κινηματογράφος «αποφασίζει» να ξαναφέρει τον κόσμο στις κινηματογραφικές αίθουσες. Οι πολυκινηματογράφοι είναι αυτοί που οδηγούν και το ελληνικό σινεμά στη λογική των γρήγορων ρυθμών, κωμωδιών στη συντριπτική τους πλειοψηφία, των μέσων και των κοντινών πλάνων, του διαφημιστικού τύπου ατακαριστού διαλόγου, της ξενοιασιάς, πασπαλισμένης με κάποια δόση ειρωνείας. Το μπλοκ των εισιτηρίων ξαναγνωρίζουν επανειλημμένη τα εξαψήφια νούμερα της δόξας που είχαν συρρικνωθεί στις αρχές της δεκαετίας του ’70.

Οι νέες τεχνολογίες και το ψηφιακό σινεμά δίνουν τη δυνατότητα πολλαπλασιασμού της παραγωγής, αναζήτησης νέων προσανατολισμών και δημιουργικού διαλόγου με την τηλεόραση. Τη δραστηριότητα επιτείνουν οι ευρωπαϊκές συμπαραγωγές, με τα ταμεία Eurimage και Eurofound τα οποία ανοίγουν προοπτικές για τον κινηματογράφο της Ενωμένης Ευρώπης. Οι δυνατότητες ψηφιακής λήψης και επεξεργασίας της εικόνας μειώνουν δραστικά το κόστος παραγωγής, δίνουν σε περισσότερους νέους την ευκαιρία να ασχοληθούν με μια τέχνη, μέχρι πρότινος «απαγορευμένη» λόγω του υψηλού της κόστους, ενώ ταυτόχρονα εξοικειώνουν πολλούς επίδοξους σκηνοθέτες με τα εκφραστικά μέσα της έβδομης τέχνης, δίχως εξάρτηση από τις πιέσεις ενός απαιτητικού συστήματος παραγωγής. Στο αναμφισβήτητα νέο αυτό σκηνικό που διαμορφώνεται , γεμάτο δυνατότητες και παγίδες γεννιέται ο κινηματογράφος που θα συζητήσουμε αύριο…

Το μουσείο Κινηματογράφου σε 8 σεκάνς
Κατάλογος Μουσείου Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

2. Ο τίτλος

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα (γενικές ερωτήσεις).

Όταν πια ο βράχος θα έχει φαγωθεί τελείως, αυτό θα ‘ναι και το τέλος της αιωνιότητας. Θυμήθηκα επίσης τη στιχομυθία απ’ την οποία προήλθε ο τίτλος της νέας ταινίας του Αγγελόπουλου. «Πόσο κρατάει το αύριο;» ρωτάει ο ετοιμοθάνατος ποιητής Αλέξανδρος την ήδη νεκρή σύζυγό του, Άννα σ’ ένα απ’ τα φλασμπάκ της ταινίας σε πιο ευτυχισμένους καιρούς. «Μια αιωνιότητα και μια μέρα» απαντά εκείνη. Η ταινία λοιπόν, παρακολουθεί το ταξίδι αυτό προς την αυριανή μέρα (ένα είδος αιωνιότητας όπου υπάρχει άφθονος χρόνος να συμβεί οτιδήποτε), οπότε ο Αλέξανδρος θα μπει για τελευταία φορά στο νοσοκομείο. Ο μικρός αλβανός πρόσφυγας χωρίς όνομα τρέχει προς το αυτοκίνητο του Αλέξανδρου, που είναι σταματημένο στο φανάρι, για να του καθαρίσει το παρμπρίζ.

Mattias Berg
Πότε τελειώνει η αιωνιότητα;
Filmcritic, Filmkunst Publication, Yearbook 1999-2000, Γκέτεμποργκ.
Μετάφραση απο τα αγγλικά: Μαίρη Κιτροέφ.
http://www.theoangelopoulos.gr/avaluseis.php?lng=Z3JlZWs=

3. Οι λεπτομέρειες

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα (γενικές ερωτήσεις).

Η αιωνιότητα αποτελεί σύνθεση. Στην αρχή υπήρχαν τρεις ιδέες για τρεις διαφορετικές ταινίες : Η τελευταία μέρα ενός καρκινοπαθούς που πρόκειται να μπει στο νοσοκομείο – από όπου πιθανότητα θα βγει νεκρός – το θέμα των παιδιών φαναριών και η ιδέα μιας ταινίας για τον Σολωμό. Έπειτα από συζητήσεις με τον Τονίνο Γκουέρρα και τον Πέτρο Μάρκαρη ο Αγγελόπουλος τις συνένωσε σε μία. Η διαδικασία συγγραφής του σεναρίου περιγράφεται από τον Πέτρο Μάρκαρη σ’ ένα βιβλίο που εκδόθηκε πρόσφατα με τίτλο Το ημερολόγιο μιας “Αιωνιότητας” .

Όσον αφορά την επιλογή του πρωταγωνιστή της ταινίας, ο σκηνοθέτης συνάντησε αρκετά εμπόδια. Ήθελε τον Μαστρογιάννη αλλά εκείνος ήταν ήδη βαριά άρρωστος. Απευθύνθηκε στο Ζαν-Λουί Τρεντινιάν αλλά εκείνος μόλις είχε βγει από το νοσοκομείο. Αναζήτησε τον Έρλαντ Γιόζεφσον αλλά κι εκείνος είχε πάθει έμφραγμα. Για τον Μπρούνο Γκαντς -τον οποίο τελικά επέλεξε- είχε ενδοιασμούς διότι ήταν ηθοποιός του Βιμ Βέντερς.

Τα γυρίσματα έγιναν σε δύο περιόδους, στην Θεσσαλονίκη και στην Ουρανούπολη της Χαλκιδικης το Φθινόπωρο του 1997 και τον Χειμώνα-Άνοιξη 1998.

Ο Χρυσός Φοίνικας στις Κάννες την περασμένη Άνοιξη επέτρεψε στην ταινία να πουληθεί σε 42 χώρες. Είναι η πρώτη ελληνική ταινία η οποία πουλιέται σε τόσες πολλές χώρες μετά από τον Αλέξη Ζορμπά του Μιχάλη Κακογιάννη.
Θόδωρος Αγγελόπουλος Το παρελθόν ως ιστορία, το μέλλον ως φόρμα
Θέμελης Κωνσταντίνος Αθήνα Ύψιλον 1998

4. Η ΓΛΩΣΣΑ

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα (4. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο, Απόσπασμα Α).

Όπως λεει ο Heidegger (και το παραθέτει ο Αγγελόπουλος), “το μοναδικό μας σπίτι είναι η μητρική μας γλώσσα”, κι ο Αλέξανδρος το επαναλαμβάνει: “Γιατί οι μόνες στιγμές που επέστρεφα, ήταν όταν ακόμα μου δινόταν η χάρη να μιλήσω τη γλώσσα μου… τη δική μου γλώσσα… Όταν ακόμα μπορούσα να ξαναβρίσκω χαμένες λέξεις ή να ανασύρω απ΄ τη σιωπή ξεχασμένες λέξεις, γιατί τότε μόνο ξανάκουγα τα βήματά μου ν΄ αντηχούν στο σπίτι;” Ερώτηση και μαζί κατάφαση. Το να ανακτήσουμε τη μητρική μας γλώσσα, σημαίνει να ανακτήσουμε ξανά την προσωπική, αλλά και την ιστορική και πολιτιστική μας ταυτότητα, ξαναβρίσκοντας τις ρίζες μας και την ιστορία μας, σημαίνει να ανακαλύψουμε ξανά τη μαγική δύναμη της γλώσσας, ελευθερώνοντας την από την πολιτιστική και πολιτική διαφθορά του σύγχρονου κόσμου. Ο Σολωμός, όντως ανέκτησε τη μητρική του, ξεχασμένη γλώσσα, πληρώνοντας για κάθε λέξη που του προσφερόταν. Αυτή είναι η σημασία του έργου του κι αυτή είναι η δημιουργία: πληρώνουμε για τις λέξεις που διασώζουμε απ’ τη λήθη, για να ολοκληρώσουμε ένα έργο που θα μπορούσε να μείνει ημιτελές, αλλά για το οποίο θα συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε. Η ποίηση, όμως, δεν εκποιείται, γι’ αυτό συναντά εμπόδια. Όμως η ποίηση είναι και η μόνη που μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, γιατί είναι και η μόνη πραγματική επανάσταση.

Η μόνη δυνατή επανάσταση
“Ελευθεροτυπία”, 20 Νοεμβρίου 1998

5. ΜΕΤΡΑΩ

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 3η δραστηριότητα.

Υπάρχει βέβαια και το θέμα της μνήμης στην ταινία…
Το θέμα της μνήμης… ναι. Όμως το παρελθόν που κουβαλάμε, είναι παρόν συνέχεια. Η δουλειά που έχω κάνει παλαιότερα πάνω στην έννοια του παρόντος και του παρελθόντος, ήταν με βάση τον ιστορικό χρόνο, με βάση μια συλλογική μνήμη, όπως στο θίασο. Εδώ υπάρχει καθαρά η αντίληψη ενός προσωπικού χρόνου, επικεντρωμένου σ’ ένα άτομο. Είναι αλήθεια ότι σε κάθε ταινία υπάρχει μια δουλειά πάνω στο χρόνο. Στην προηγούμενη ταινία υπήρχε η πάρα πολύ γνωστή σκηνή όπου μέσα σ’ έναν χρόνο περνούν όλοι οι ιστορικοί χρόνοι. Εδώ, όμως, όλα επικεντρώνονται σ’ ένα άτομο μεταξύ πραγματικού και φανταστικού. Υπάρχει ένα επίπεδο του πραγματικού, το οποίο, όμως, την άλλη στιγμή ανατρέπεται από ένα επίπεδο του φανταστικού ή συγχέεται ή διαχέεται. Το αέναο παιχνίδι του χρόνου μεταξύ παρόντος, παρελθόντος και προβολής προς το μέλλον είναι συνεχές σ’ όλη την ταινία.

[…… ]Αλλά η μνήμη τα αλλοιώνει όλα…
Ναι σαφέστατα τα αλλοιώνει, με την διαφορά ότι δεν έχει σημασία το ότι αλλοιώνονται, γιατί βιώνονται ως πραγματικά εκείνη τη στιγμή. Να σου δώσω ένα παράδειγμα. Ήμουν στο Παρίσι, και μου ζητήθηκε, από μια μεγάλη εκπομπή της γαλλικής τηλεόρασης, να κάνουμε μια επίσκεψη ύστερα από 33 χρόνια στο ελληνικό περίπτερο Cite Universitaire, όπου είχα περάσει τα πρώτα χρόνια μου όταν ήμουν στο Παρίσι. Μέσα μου, αυτό ήταν πάρα πολύ μεγάλο και φωτεινό. Κι όταν πήγα εκεί, είδα ένα μικρό περίπτερο, σκοτεινούς δρόμους, σκοτεινό δωμάτιο και μικρό. Μέσα μου, όμως, είχαν μείνει όλα φωτεινά και μεγάλα. Και αυτό είναι που γίνεται στην ταινία. Υπάρχει μια γλυκύτητα στα πράγματα που βγαίνει από τη μνήμη, η οποία απαλύνει, αλλά και τα διαστέλλει, γιατί έχει ανάγκη από αυτή τη διαστολή.

Θόδωρος Αγγελόπουλος, συνέντευξη στον
Νίνο Φένεκ Μικελίδη, “Έψιλον”, 1998
Iστορία του ελληνικού κινηματογράφου
5ος τόμος ντοκουμέντα 1970-2000

6. ΕΠΙΣΤΡΕΦΩ
Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 4η δραστηριότητα (Βήμα 2ο).

Η ταινία Μια αιωνιότητα και μια μέρα είναι μια ταινία “επιστροφής”: σε στιγμές που δεν σταθήκαμε και τις προσπεράσαμε βιαστικά, σε εικόνες που δεν προλάβαμε να απολαύσουμε, σε σκέψεις που έμειναν μισοτελειωμένες, σε λέξεις που δεν εκστομίσαμε γιατί τις πρόλαβε η σιωπή. Δεν είναι τυχαίο που ο σκηνοθέτης ξαναδημιουργεί (παραλλάσσοντας) τοπία προηγούμενων ταινιών του, που αναπτύσσει σκηνές τις οποίες δεν έχει μπορέσει να ολοκληρώσει παλαιότερα, αφήνοντάς τες απλώς να υπονοηθούν. Μια ταινία που αιφνιδιάζει σαν τη λησμονημένη επιστολή που ανακαλύπτουμε τσαλακωμένη στο βάθος ενός συρταριού, που μελαγχολεί και συγκινεί όσο και η ανάγνωσή της, που σταλάζει αργά και βασανιστικά όπως οι στίχοι του ποιητή: “Επέστρεφε συχνά και παίρνε με, αγαπημένη αίσθησης, επέστρεφε…” Μόνο που ο σκηνοθέτης αντιστέκεται στην παρότρυνση.
Μαρία Κατσουνάκη, “Καθημερινή”, 23.10.1998
Iστορία του ελληνικού κινηματογράφου
5ος τόμος ντοκουμέντα 1970-2000

7. ΑΦΗΓΟΥΜΑΙ
Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα (3.Κινηματογραφική γλώσσα, Απόσπασμα Β.) και στην 4η δραστηριότητα (Βήμα 1ο).

Στην Αιωνιότητα… υπάρχει μια εξαιρετική, υποδειγματική σεκάνς. Ο Αλέξανδρος διασχίζει το δωμάτιο (φυσικά και νοητικά) της ύπαρξής του. Οι αργόσυρτες σκέψεις του: αραιές, έντονες λέξεις, φορτωμένες με νοσταλγία, που δίνουν τον απολογισμό μιας ζωής. Ο Αλέξανδρος ανοίγει το στερεοφωνικό, ακούει μουσική, το κλείνει πηγαίνει στο παράθυρο. Ένας άγνωστος επαναλαμβάνει, σαν να απαντά σ’ ένα κάλεσμα, την ίδια μουσική φράση που μόλις άκουσε ο Αλέξανδρος. Η κάμερα, σε υποκειμενικό του Αλέξανδρου, καδράρει το παράθυρο απ’ όπου βγαίνει η μουσική και λίγο μετά, μόνο μια κουρτίνα που κινεί ο αέρας: ένα λεπτό, υφασμάτινο φράγμα. Σ’ αυτή την απλή, καθημερινή εικόνα περικλείεται μια ολόκληρη γκάμα συναισθημάτων κι είναι σαν να αποκρυσταλλώνεται η ψυχική κατάσταση του Αλέξανδρου: η επιθυμία και οι φόβοι του απέναντι στην ανακάλυψη του άλλου, η υπόγεια ηδονή του ν’ αφήσει τα πάντα άρρητα.
Michele Francesco Afferrante
Κινηματογράφος της εσωτερικότητας
Arte, Vita e Rappresentazione Cinematografica,
Ente dello Spettacolo, Pontificio della Cultura, Ρώμη 1999.
Μετάφραση: Δέσποινα Καραπαναγιωτίδου
http://www.theoangelopoulos.gr/avaluseis.php?lng=Z3JlZWs=

1. ΑΦΗΓΟΥΜΑΙ
8. ΣΥΜΜΕΤΕΧΩ

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα (4. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο, Απόσπασμα Α.)

Ο Αγγελόπουλος είναι η προσωποποίηση της ευρωπαϊκής ταινίας τέχνης. Την ημέρα ακριβώς της αβάν-πρεμιέρ της τελευταίας ταινίας του Αγγελόπουλου, Μια αιωνιότητα και μια μέρα, βραβευμένης με τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ Καννών του 1998, οι εφημερίδες αναγγέλλουν με πηχυαίους τίτλους την απόφαση του ΝΑΤΟ να βομβαρδίσει τη Γιουγκοσλαβία. Είναι η πρώτη φορά που το ΝΑΤΟ θα εξαπολύσει επίθεση εναντίον ανεξάρτητου κράτους χωρίς την υποστήριξη των Ηνωμένων Εθνών. Ένα εκατομμύριο άνθρωποι αναμένεται ν’ αναγκαστούν ν’ αφήσουν τα σπίτια τους. Στο ραδιόφωνο, η Σουηδή συγγραφέας Kerstin Ekman, με ραγισμένη φωνή, μιλά με λόγια που θυμίζουν παλαιότερες εποχές, για την ευθύνη των διανοουμένων να «κάνουν κάτι»: αν όχι να πάρουν οι ίδιοι τα όπλα, τουλάχιστον να ξεσηκώσουν την κοινή γνώμη. Αυτό ακριβώς είναι που προσπαθεί να διατυπώσει ο Αγγελόπουλος με αργή κίνηση μεν, αλλά και ανησυχία. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, όλες του οι ταινίες επιμένουν στο δίλημμα μεταξύ γραφίδας και ζωής: Να παρατηρείς ή να συμμετέχεις; Να κάνεις για τον άλλο λίγα ή πολλά; Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να βοηθήσεις; Αυτό, μας ξαναφέρνει στο περίφημο ζήτημα της «ευθύνης του διανοουμένου».
Το ερώτημα είναι ποιός υποφέρει περισσότερο στην Αιωνιότητα: το αγοράκι που το έσκασε από την Αλβανία για να βρεθεί στους δρόμους της Ελλάδας ( απ’ το ένα τίποτα στο άλλο), ή ο ποιητής που πεθαίνει από καρκίνο και παλεύει τόσο με την ανικανότητα του να ζει στο παρόν, όσο και για την ίδια του την επιβίωση; Η αλήθεια είναι ότι οι χαρακτήρες του Αγγελόπουλου βρίσκονται αντιμέτωποι με δύσκολες καταστάσεις, σ’ έναν κόσμο που κάποιες μέρες, μοιάζει πολύ με τον πραγματικό. Η πρώτη μέρα των βομβαρδισμών είναι σίγουρα μια τέτοια μέρα. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, είναι πολύ δύσκολο να αγνοήσει κανείς την Αιωνιότητα. Τα μάτια μου βούρκωσαν απ’ την αρχή κιόλας της ταινίας. Το βράδυ που την ξανάβλεπα στο βίντεο, εξακολουθούσα να νιώθω συγκλονισμένος και βαθιά συγκινημένος.

Mattias Berg
Πότε τελειώνει η αιωνιότητα;
http://www.theoangelopoulos.gr/avaluseis.php?lng=Z3JlZWs=

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΓΕΝΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ

European Films For Innovative Audience / Designed by Freelance Creative