ΤΟ ΞΥΠΟΛΗΤΟ ΤΑΓΜΑ

ΓΚΡΕΓΚ ΤΑΛΛΑΣ

Greece, 1955

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ

ΕΙΔΟΣ

Δράμα, Ιστορικό

Η ΤΑΙΝΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

Ο οδηγός αυτός περιλαμβάνει διευκρινιστικές σημειώσεις, βιβλιογραφικές αναφορές Και χρήσιμες προσεγγίσεις που  μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά στις δραστηριότητες που σχεδιάστηκαν για την συγκεκριμένη ταινία. Θεωρούμε ότι το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο είναι απαραίτητο στο να κατανοήσουν οι μαθητές τα κίνητρα και τις προθέσεις των δημιουργών. Για το λόγο αυτό, αρχικά θα βρείτε βασικές πληροφορίες που συνθέτουν το πλαίσιο της εποχής κινηματογράφησης της ταινίας. Επίσης, παρατίθενται τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους που ανήκει η ταινία αλλά και κινηματογραφικές κριτικές που θα μπορούσαν να διανθίσουν τη διδακτική χρήση του κινηματογραφικού υλικού.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι οι δραστηριότητες είναι κατάλληλα σχεδιασμένες ώστε να προσαρμόζονται και να εξυπηρετούν τις ανάγκες της ομάδας σας ανάλογα με το χρόνο που έχετε στη διάθεση σας.

   TIPS:
• Πριν προχωρήσετε στην υλοποίηση των δράσεων σας προτείνουμε να περιηγηθείτε στα Manuals. Θα σας φανεί ιδιαίτερα χρήσιμο στη υλοποίηση όλων των δραστηριοτήτων.
• H 1η δραστηριότητα προτείνουμε να συσχετιστεί με τη λογοτεχνία της Α΄ λυκείου. Συγκεκριμένα, η ομάδα ερωτήσεων 1 είναι μια καλή πρακτική ώστε να συσχετίσουν οι μαθητές τα κοινά χαρακτηριστικά και μέσα που έχει η λογοτεχνία με την έβδομη τέχνη. Για παράδειγμα, οι λογοτεχνικοί ήρωες γίνονται χαρακτήρες, τα εκφραστικά μέσα του λόγου (επιθετικοί προσδιορισμοί, μεταφορές, παρομοιώσεις κ.α.) αποδίδονται μέσα από τις κινήσεις της κάμερας, οι μεταβάσεις του χώρου και του χρόνου με την κατάλληλη τεχνική μοντάζ κ.α.
• Η 2η δραστηριότητα θεωρούμε ότι μπορείτε να συνδυαστεί με την νεοελληνική γλώσσα της Β’ Γυμνασίου και συγκεκριμένα με την ενότητα 2η του σχ. βιβλ. Περίληψη Κειμένου – Πλαγιότιτλοι. Η προσπάθεια να αναγνώσουν αλλά και να απομονώσουν στοιχεία των κινηματογραφικών κριτικών είναι πιθανόν να βοηθήσει τους μαθητές να εφαρμόζουν τις ανάλογες πρακτικές πύκνωσης λόγου.
• Με αφορμή την 3η δραστηριότητα, αξίζει να δοθεί έμφαση στην συλλογική αλλά και στην ατομική υπευθυνότητα που χρειάζεται να επιδείξει κάθε μέλος του κινηματογραφικού συνεργείου ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα.
• Η 4η δραστηριότητα θεωρούμε ότι μπορεί να αξιοποιηθεί από όλες τις ειδικότητες εκπαιδευτικών. Δίνει τη δυνατότητα να συζητηθούν οι αποφάσεις (χώρος, χρόνος λήψεων κ.α.) που πρέπει να πάρει ο σκηνοθέτης ανάλογα με τα κίνητρα και τις προθέσεις του (βλ. Manual: Setting).
• Η 5η δραστηριότητα θεωρούμε ότι μπορεί να ξεκινήσει με μια απλή δραματοποίηση εντός της σχολικής τάξης αλλά να καταλήξει σε μια ολοκληρωμένη κινηματογραφική παραγωγή ανάλογα με χρόνο που έχει στη διάθεση του ο κάθε εκπαιδευτικός. Ο στόχος μας είναι να καλλιεργήσουν την έννοια της ενσυναίσθησης και να αναζητήσουν αν και με ποιο τρόπο θα αντιδρούσαν σε ανάλογες συνθήκες.
• Η 6η δραστηριότητα αποτελεί μια πρόταση για το μάθημα της πληροφορικής. Στοχεύει να ενεργοποιήσει τη δημιουργικότητα, τη φαντασία και την εικαστική διάθεση των μαθητών!

ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

«Και του μιλούσανε για Δράκους και για το πιστό σκυλί. Για τα ταξίδια της Πεντάμορφης και για τον άγριο λύκο. Μα στο παιδί μου δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια»
Στο παιδί μου, Μ. Αναγνωστάκης

Μετά την έξοδο από τα στενά περάσματα της Kατοχής και του εμφυλίου πολέμου, ο ελληνικός κινηματογράφος κάνει προσπάθειες να αποκτήσει μια αναγνωρίσιμη και ευανάγνωστη ταυτότητα. Το μελόδραμα και η φαρσοκωμωδία αρχίζουν
δειλά – δειλά να συνθέτουν τη φυσιογνωμία της εγχώριας κινηματογραφίας. Ο Γιώργος Τζαβέλλας, ο Ντίνος Δημόπουλος και ο Αλέκος Σακελλάριος δημιουργούν τις πρώτες τους κωμωδίες, χαρίζοντας στο κοινό το καλύτερο όπλο για να γιατρέψει το πόνο που είχε προηγηθεί: ΤΟ ΓΕΛΙΟ
Παράλληλα, τα μελοδράματα προσφέρουν μια ιδιόμορφη διέξοδο από τα βάσανα που άφησε πίσω της η ταραγμένη πολεμική περίοδος. Το μεροκάματο του τρόμου, ο κατατρεγμός της μοίρας, τα ορφανά και η κοινωνική αδικία, χαρακτηριστικά του είδους, προκαλούν δάκρυα και τα δάκρυα ανακούφιση, λύτρωση! Κάπως έτσι, ο ιταλικός νεορεαλισμός διεισδύει στις κινηματογραφικές αίθουσες κάνοντας το Πικρό Ψωμί του Γρηγόρη Γρηγορίου και το Ξυπόλητο τάγμα του Γκρεγκ Τάλλας να αφήσουν ανεξίτηλα σημάδια στις ψυχές των θεατών. O Γκρέγκ Τάλλας επιλέγει να θέσει σε πρώτο πλάνο το βλέμμα των παιδιών δίνοντας στο αντιπολεμικό του μήνυμα, πανανθρώπινο χαρακτήρα. Ορμώμενος από μια ομάδα παιδιών που – κατά πάσα πιθανότητα – έδρασαν στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής φέρνει στο προσκήνιο τα χιλιάδες παιδιά που αναγκάζονται να ζουν χωρίς τις οικογένειες τους σε περιόδους πολεμικές.
Πριν από το Ξυπόλητο τάγμα γυρίζονται Τα Παιδιά της Αθήνας (Σαλτοδόροι – 1947, Τάκης Μπακόπουλος) και τα Ματωμένα Χριστούγεννα (1951, Γιώργος Ζερβός Ασημακοπούλου – Σπαθοπούλου). Η απώλεια και η μοναξιά των παιδιών πέρα από πηγή έμπνευσης, γίνεται μέσο κοινωνικής κατακραυγής. Η ενασχόληση των δημιουργών με την παιδική ψυχή φαίνεται πως αποτελεί πια κοινωνική αναγκαιότητα. Το 1943 στη διάρκεια της κατοχής οι Γερμανοί επέταξαν 160 παιδιά το κτίριο του ορφανοτροφείου Θεσσαλονίκης και έδιωξαν 160 παιδιά που έμεναν εκεί. Αυτά τα παιδιά λέγεται πως αποτέλεσαν το Ξυπόλυτο τάγμα.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ
ΝΕΟ – ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Το παρακάτω παράθεμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενισχυτικά στην 1η δραστηριότητα, στην ομάδα ερωτήσεων 4.
Στο Ξυπόλητο τάγμα εντοπίζουμε στοιχεία του νεωτερικού κινηματογραφικού ρεύματος που ονομάζεται νεορεαλισμός. Μια νέα κινηματογραφική έκφραση που διαφοροποιείται θεματικά σε μεγάλο βαθμό από το κλασικό εμπορικό κινηματογράφο και η οποία δίνει τις σημαντικότερες ταινίες στον ιταλικό κινηματογράφο μετά τον πόλεμο. Σε μια εποχή μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων στην Ελλάδα, ο νεορεαλισμός εισβάλλει και εκφράζει όλες τις ανανεωτικές τάσεις που
αναμένονται από την εγχώρια παραγωγή.

Τα χαρακτηριστικά του:
• Η αναπαράσταση της πραγματικότητας είναι πιστή αλλά και ποιητική
• Τα γυρίσματα γίνονται συνήθως σε φυσικούς χώρους
• Οι επαγγελματίες ηθοποιοί (Ζητιάνοι και κομπάρσοι του δρόμου) ή επαγγελματίες που λόγω της προσωπικής τους ιστορίας και της προσωπικότητας τους ταυτίζονται με ορισμένα πρόσωπα, χαρακτήρες ή και στρώματα του λαού αποτελούν επιλέγονται συχνά από τους δημιουργούς.
• Η τεχνική των πλάνων υποδεικνύει την πρόθεση του δημιουργού για αντικειμενικότητα ή/και παρατήρηση της πραγματικότητας σ’ ένα κοινωνικό πλαίσιο και σε μια συγκεκριμένη περίοδο.
• Η εκφραστική φωτογραφία μελετά διεισδυτικά ανθρώπινες συμπεριφορές, εσωτερικές παρορμήσεις, αντιφάσεις, συγκρούσεις, κοινωνικούς αγώνες και διεκδικήσεις.

Ο σκηνοθἐτης  θυμἀται

Τα παρακάτω παραθέματα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν πριν τη προβολή ώστε οι μαθητές να κατανοήσουν τα κίνητρα και τις προθέσεις του δημιουργού. Τα παρακάτω παραθέματα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν πριν τη προβολή ώστε οι μαθητές να κατανοήσουν τα κίνητρα και τις προθέσεις του δημιουργού.

..Την ιδέα της ταινίας μου την έδωσε ο Νίκος Κατσιώτης, ηθοποιός του Κρατικού θεάτρου, όταν κάποτε στην Αμερική μου διηγήθηκε πως την ημέρα που η Θεσσαλονίκη γιόρταζε την απελευθέρωσή της, τον Νοέμβριο του 1944, στο τέλος της διαδήλωσης ακολουθούσε ένα τσούρμο από κουρελήδες οι οποίοι κρατούσαν ένα πανό που έγραφε: “Ξυπόλητο Τάγμα”. Ήταν, λέει μια ομάδα από πιτσιρίκια και που επί κατοχής έκαναν πλιάτσικο στις Γερμανικές αποθήκες και ύστερα μοίραζαν τα τρόφιμα και τα άλλα εφόδια στον κόσμο που πεινούσε, ενώ παράλληλα , βοηθούσαν την Αντίσταση…

….Στα γυρίσματα, οι μόνοι επαγγελματίες ηθοποιοί ήταν ο Νίκος Φέρμας και Μαρία Κωτσή (Αλεξάνδρα, διερμηνέας). Τα περισσότερα παιδιά, πρωταγωνιστές ή κομπάρσους, τα συνάντησα σε ορφανοτροφεία ή άλλα ιδρύματα κοινωνικής πρόνοιας…

… Η μοναδική πόλη, εκτός από τη Θεσσαλονίκη, όπου θα μπορούσε να γυριστεί η ταινία, είναι η Νάπολη, η οποία έχει μια περίεργη ομοιότητα με τη Θεσσαλονίκη, με την ακροθαλασσιά της, με τα στενά και τους δρόμους της. Αυτές οι δύο πόλεις έχουν ένα ίδιο άρωμα. Στην αρχή, το σκέφτηκα στα σοβαρά. “Ύστερα όμως, είπα μέσα μου: Γιατί να το κάνω αυτό; Για ποιό λόγο; Ας πάω πρώτα να δω την Θεσσαλονίκη και ύστερα αποφασίζω.

….Τα 63 από τα 66 παιδιά που πήραν μέρος στην ταινία τα μάζεψα από αναμορφωτήρια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Στη διάρκεια των γυρισμάτων όλα αυτά τα παιδία έμεναν σ΄ ένα ξενοδοχείο μαζί με τον φύλακα που τα συνόδευε. Δεν δημιούργησαν σε κανένα πρόβλημα με την συμπεριφορά τους. Για τις ανάγκες της ταινίας είχα μετατρέψει ένα υπόγειο κτίσμα σε κάτι που έμοιαζε με παλιά εκκλησία ή κατακόμβη, όπου υποτίθεται πως ήταν το κρησφύγετο του ξυπόλητου τάγματος. Όταν λοιπόν γύριζα άλλες σκηνές σ΄αυτό το υπόγειο για τις οποίες δεν χρειαζόμουν τα παιδία, τα έδιωχνα: “φύγετε”, τα έλεγα, “πηγαίντε πάνω, βγείτε έξω στον ήλιο να παίξετε, μην κάθεστε εδώ στα σκουπίδια μέσα σ΄αυτό το μπουντρούμι”. Στην αρχή, με άκουγαν και έφευγαν. “Ύστερα από κάποια ώρα όμως, άμα γυρνούσα πίσω το κεφάλι μου, τα ξανάβλεπα: έρχονταν πίσω ένα-ένα και το υπόγειο ξαναγέμιζε. Επαναλήφθηκε πολλές μέρες αυτό. Με τον καιρό, κατάλαβα πως εκείνο το υπόγειο θεωρούσαν ποια σαν πραγματικό τους σπίτι! Το σπίτι που στερήθηκαν στην ζωή τους, το είχαν βρει μέσα στην ταινία! Μου προκάλεσε μεγάλη ταραχή αυτό.

…Από όλες τις ταινίες μου αγαπάω περισσότερο το Ξυπόλητο Τάγμα. Υπάρχει όλος μου ο εαυτός μέσα σ΄ αυτήν την ταινία. Και μόνο το φιλμάκι των τίτλων που έκανα, με ικανοποιεί περισσότερο από οτιδήποτε άλλο έχω δημιουργήσει. Το φιλμάκι αυτό των τίτλων της ταινίας αποτελεί για μένα την έκφραση της προσωπικής μου ποίησης. Αποτελεί μια ξεχωριστή -από την υπόλοιπη ταινία- ποιητική δημιουργία, μια εντελώς ιδιαίτερη ποιητική φράση μέσα στην ταινία. Οι σκηνές που περιέχει δεν υπήρχαν γραμμένες στο σενάριο, είναι μια έμπνευση που μου ήρθε μετά το γύρισμα της κύριας ταινίας. Και αυτό γιατί είχα γοητευτεί από τα παιδιά, τα είχα αγαπήσει σαν να ήτανε δικά μου παιδιά. Αλλά και αυτά μ΄ αγάπησαν. Ένιωθα λοιπόν την ανάγκη να κάνω κάτι για να φανούν περισσότερο όλα αυτά τα παιδία μέσα στην ταινία. Κι έτσι αποφάσισα να γυρίσω το φιλμάκι των τίτλων δείχνοντας όλα αυτά τα παιδιά. Όταν στις αρχές του ΄70 προβλήθηκε ξανά η ταινία στη Θεσσαλονίκη, ήρθαν πολλοί νέοι και την είδαν, έγινε πάταγος. Μετά την προβολή, με πλησίασαν έξω από τον κινηματογράφο “Αριστοτέλειον” δυο-τρία από εκείνα τα παιδιά που είχαν πάρει μέρος στα γυρίσματα και μου μίλησαν όλο συγκίνηση…

..Όταν τελείωσαν τα γυρίσματα, πήρα το αρνητικό και πήγα στην Αμερική. Πριν αρχίσουμε την επεξεργασία του, έπρεπε πρώτα να το καθαρίσουμε επειδή κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων είχε βρωμίσει από τη σκόνη που είχε τρυπώσει στο σασί της μηχανής (μιας αμερικανικής Bell and Howll, των 36 mm, μοντέλο του 1924!) μέσα από τις χαραμάδες, καθώς η Θεσσαλονίκη την εποχή εκείνη είχε πολλούς χωματόδρομους. Στην Αμερική, η ταινία προβλήθηκε σε ειδική προβολή στα μέλη της American of Motion Picture Arts and Sciences. Επί δύο ώρες απαντούσα στις ερωτήσεις τους. Δεν μπορούσαν να πιστέψουν πως αυτή η ταινία γυρίστηκε με τόσα λίγα τεχνικά μέσα. Για παράδειγμα, ο φωνολήπτης της Κολούμπια ήταν αδύνατο να πιστέψει πως η ταινία γυρίστηκε και πως το ντουμπλάρισμα του ήχου έγινε μετά!

….“Όλες μου οι βάσεις και οι σχέσεις με τον νεορεαλισμό βρίσκονται στο ρωσικό θέατρο. Μέχρι την εποχή που γύρισα το Ξυπόλητο Τάγμα δεν είχα παρακολουθήσει καμία νεορεαλιστική ταινία. Στο φεστιβάλ του Εδιμβούργου έμενα στο ίδιο ξενοδοχείο με τον Ντε Σίκα ο οποίος, αφού είδε την ταινία μου είπε: “Αν την είχες γυρίσει αυτή την ταινία προτού γυρίσω τον κλέφτη ποδηλάτων, τότε κι εσύ θα ήσουν σήμερα ένας Ντε Σίκα!”

Γιατί Ξυπόλητο τάγμα;

Το παρακάτω απόσπασμα μπορεί να ενισχύσει τη διδασκαλία στην 1η δραστηριότητα (ομάδα ερωτήσεων 4 : Τι κοινά έχει το Ξυπόλητο τάγμα με μια αντιστασιακή οργάνωση;)

Ξυπόλητο σημαίνει..

Οι ήρωες του Ξυπόλητου τάγματος δεν έχουν παπούτσια. Κυκλοφορούν ξυπόλητοι, δεν φορούν ούτε τσόκαρα ούτε παπούτσια με σόλες από σαμπρέλες όπως συνέβαινε με άλλα παιδιά στη διάρκεια της Κατοχής. Ο Τάλλας αξιοποιεί το παραπάνω χαρακτηριστικό στους τίτλους αρχής με τον καλύτερο τρόπο. Με εμφανή τη νεορεαλιστική επιρροή, αποφεύγει να δείξει τα πρόσωπα, εστιάζει με κοντινά πλάνα στα ξυπόλητα πόδια και ντύνει την εναρκτήρια σκηνή με την εκπληκτική μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Ο θεατής από το πρώτο λεπτό είναι ήδη συναισθηματικά φορτισμένος.

Τάγμα σημαίνει..

Το τάγμα είναι μια βασική στρατιωτική μονάδα του στρατού ξηράς που αποτελείται συνήθως από 270 στρατιώτες. Ο σχηματισμός και η οργάνωση του Ξυπόλητος Τάγματος παραπέμπει στη στρατιωτική δομή και συγκεκριμένα στη δομή μια στρατιωτικής αντιστασιακής οργάνωσης.
• Αποτελείται από 160 μέλη
• Για να γίνει κάποιος μέλος, δίνει όρκο στην εικόνα του Χριστού. Με τον όρκο αναλαμβάνει να αγωνιστεί για τη λευτεριά και το καλό της πατρίδας του να αγαπά τους συντρόφους του όπως τον εαυτό του, να βοηθά όσους υποφέρουν και να αγωνίζεται για μια παντοτινή ειρήνη.
• Ο όρκος θυμίζει το πρώτο μέρος του όρκου που έδιναν οι αντάρτες του Ελληνικού λαϊκού Απελευθερωτικού μετώπου (ΕΛΑΣ). Η διαφορά είναι ότι στον όρκο του Ξυπόλητου τάγματος παραλείπεται η τιμωρία και τονίζεται η αλληλεγγύη και η αλληλοϋποστήριξη μεταξύ των μελών μιας ομάδας.
• Διαθέτει ιεραρχημένη οργάνωση όπως όλες οι κατοχικές οργανώσεις. Υπάρχει αρχηγός, υπαρχηγός, σύσκεψη στελεχών και τα μέλη είναι υποχρεωμένα να υπακούν στις εντολές τους όχι μόνο στη διάρκεια των επιχειρήσεων που σχεδίαζε η ηγεσία αλλά ακόμα και όταν τους λένε να κάνουν ησυχία ή να πάνε για ύπνο. Όλοι υπακούν και πειθαρχούν. Το ξυπόλυτο τάγμα δεν παρουσιάζεται απλά ως αντιστασιακή οργάνωση, είναι συνδεδεμένο με την Αντίσταση!

Τα δέματα περίθαλψης:

Μπορείτε να αξιοποιήσετε τις παρακάτω πληροφορίες στη 2η δραστηριότητα για τη διασαφήνιση του όρου δέματα περίθαλψης.

Μέρος της αποστολής του Ξυπόλητου τάγματος είναι να μοιράζει δέματα σε οικογένειες που το έχουν ανάγκη τα οποία ονομάζουν δέματα περίθαλψης. Ο όρος περίθαλψη παραπέμπει στην Αμερικάνικη Περίθαλψη, στην οργάνωση Greek War Relief Association που είχαν δημιουργήσει οι ομογενείς των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β Παγκοσμίου πολέμου και τη νικηφόρα προέλαση του στρατού στην Αλβανία. Μεγάλο μέρος της βοήθειας προοριζόταν για την καλύτερη διαβίωση των
παιδιών (παιδικές κατασκηνώσεις, «ορφανικόν επίδομα» κ.α.). Η έμμεση αναφορά στη δράση της συγκεκριμένης οργάνωσης οφείλεται στο ρόλο που είχε ο συμπαραγωγός της ταινίας, Πέτρος Βουδούρης, σε αυτήν. Επικεφαλής της Αμερικάνικης Περίθαλψης ήταν ο Σπύρος Σκούρας, πρόεδρος της κινηματογραφικής αλυσίδας National Theatres Corporation με studio στο Χόλυγουντ ενώ ο Βουδούρης είχε αναλάβει την ευθύνη για τη συγκέντρωση των εισφορών στις έντεκα Δυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ.

Όταν ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος, το πολιτικό σκηνικό διαφοροποιείται. Το Δόγμα Τρούμαν φανερώνει την πρόθεση των ΗΠΑ να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην Ελλάδα. Το επόμενο βήμα είναι το σχέδιο Μάρσαλ, πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας, με στόχο την οικονομική ανασυγκρότηση της Δ. Ευρώπης, αλλά και την ενίσχυση της πολιτικής επιρροής των ΗΠΑ στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Κάτω από τη δίνη των εξελίξεων, οι εισφορές των ομογενών περιορίζονται. Η καθημερινή διαβίωση των παιδιών γίνεται ολοένα και δυσκολότερη. Χιλιάδες παιδιά βρίσκονται μακριά από τις οικογένειες τους στο πλαίσιο των μετακινήσεων που επιβάλλουν οι δυο αντιμαχόμενες παρατάξεις. Την εποχή που γυριζόταν η ταινία, 3 χρόνια μετά τη λήξη του εμφυλίου, η συζήτηση για τον επαναπατρισμό των παιδιών συνεχιζόταν στον ΟΗΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η ταινία δεν θίγει εθνοτικά ή πολιτικά ζητήματα παρόλα αυτά φαίνεται να τα υπονοεί μέσα από τη σκιαγράφηση των
χαρακτήρων του.

Οι ιστορικές συγκυρίες:

Μπορείτε να αξιοποιήσετε τις παρακάτω πληροφορίες στην 1η δραστηριότητα για την ομάδα ερωτήσεων 4.

Όταν ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος, το πολιτικό σκηνικό άρχισε να διαφοροποιείται. Το Δόγμα Τρούμαν φανερώνει την πρόθεση των ΗΠΑ να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην Ελλάδα. Το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας, Μάρσαλ, συμβάλλει στην οικονομική ανασυγκρότηση της Δ. Ευρώπης, αλλά και συνάμα ενισχύει την πολιτική επιρροή των ΗΠΑ στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Οι εισφορές των ομογενών περιορίζονται. Η καθημερινή διαβίωση των παιδιών γίνεται ολοένα και δυσκολότερη. Χιλιάδες παιδιά βρίσκονται μακριά από τις οικογένειες τους στο πλαίσιο των μετακινήσεων που επιβάλλουν οι δυο αντιμαχόμενες παρατάξεις.
Ο Τάλλας σαν ουδέτερος παρατηρητής δεν θίγει εθνοτικά ή πολιτικά ζητήματα αλλά τα υπονοεί μέσα από τους χαρακτήρες του. Πρωταρχικό του μέλημα φαίνεται να είναι ο εύθραυστος ψυχικός κόσμος των παιδιών που γκρεμίζεται εύκολα στις αντίξοες αυτές συνθήκες. Για να μπορέσουν να επιβιώσουν έπρεπε να συσπειρωθούν, να αγωνιστούν για μια κοινή ιδέα, μια ιδεολογία. Στο πλαίσιο αυτό, η παράνομη δράση παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη απόρροια των συνθηκών, χωρίς να νομιμοποιείται. Χρησιμοποιείται για αναδεικνύει τις νέες αξίες που δημιουργήθηκαν με κυρίαρχη, τη συλλογικότητα.
«Με το ξυπόλητο τάγμα πήγες να τα βάλεις θα πουν στο μαυραγορίτη, Ο λατερνατζής θα δώσει πίσω το τσιγάρο στο μαυραγορίτη όταν καταλάβει τι του ζητά».

Ο χώρος :

Τα παρακάτω παραθέματα είναι απαραίτητα για την υλοποίηση της 5ης δραστηριότητας.

«… Το ξυπόλητο τάγμα παρουσιάζει το πρόσωπο της Θεσσαλονίκης κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Οι κατακόμβες μετατρέπονται σε κατοικία των άστεγων ορφανών παιδιών, δίνοντας εικόνες ξεχωριστής δύναμης, καθώς ως περιχαρακωμένος χώρος τους δημιουργούν μια αίσθηση σχετικής ασφάλειας και τους επιτρέπουνκάποιες στιγμές ανεμελιάς και παιγνιδιού. Έτσι ο εγκλεισμός στο κρησφύγετο είναι η άλλη όψη μιας καθημερινότητας μέσα στη σκληράδα του πολέμου…»
Xρυσάνθη Σωτηροπούλου (2001).

«…Η Θεσσαλονίκη ίσως είναι η μοναδική μεγαλούπολη, στα χρονικά του παγκόσμιου κινηματογράφου, της οποίας δεν έχει φιλμαριστεί μέχρι σήμερα καμία γειτονιά, παρά μονάχα φάσεις του ευπαρουσίαστου και φρόνιμου κέντρου της, Κι
αυτό διότι κανείς σκηνοθέτης δεν έχει καταδεχτεί να την κοιτάξει επαρκώς αφ΄ υψηλού ή λοξά –δηλαδή να στήσει το συνεργείο του στη μεθόριό της. Έτσι, μια παραθαλάσσια πόλη με κύριο γνώρισμά της την επικλινή, αμφιθεατρική διάταξή της, έχει αποδοθεί στους θεατές ώς κατάξερη επιπεδοχώρα.
Μοναχική εξαίρεση το Ξυπόλητο Τάγμα, μια σπάνια ταινία για την οποία η Θεσσαλονίκη αποτελεί -επιτέλους- μιαν αναντικατάστατη πόλη. Ή αλλιώς: Ένα φιλμ που κυριολεκτικά κατοικεί μες στη Θεσσαλονίκη και την χρειάζεται για να υπάρξει..»
Αγγελική Μυλωνάκη (2006)

«..Τα παιδιά πρωταγωνιστές της ταινίας περιπλανώνται στα σοκάκια της Άνω Πόλης, στους χωμάτινους δρόμους της παλιάς Θεσσαλονίκης και παρασύρουν το φακό σε ένα αδιάκοπο κυνηγητό στα στενά της πόλης, αναδεικνύοντας τα φωτογενή της πρόσωπα στους παραδοσιακούς οικισμούς..»
Αγγελική Μυλωνάκη, Γιάννης Γκροσδάνης (2012)

Η τεχνική:
Το υλικό αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως έναυσμα για την υλοποίηση όλων των δραστηριοτήτων.

ΠΛΑΝΟ
«Ο Τάλλας αφήνει τους ήρωες να υπάρξουν αυτόνομοι και αυθόρμητοι μέσα από σταθερά κινηματογραφικά πλάνα. Έτσι η κινηματογραφική μηχανή μεταβάλλεται σε διακριτικό και αόρατο παρατηρητή της ζωής των παιδιών…»

ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΜΕΡΑΣ
«Πέρα από την ελευθερία της κίνησης των παιδιών, χαρακτηριστική είναι επίσης η ευελιξία και η ελευθερία της κίνησης της κάμερας. Με αργά και άλλοτε γρήγορα τράβελινγκ, η κινηματογραφική κάμερα ευέλικτη παρακολουθεί τα παιδιά καθώς κινούνται στον χώρο ξετυλίγοντας τη δράση τους. Το μοντάζ και ο ρυθμός της ταινίας επιβεβαιώνουν τα λόγια του Ρενέ Κλαιρ που θεωρεί τον Τάλλας ένας από μεγαλύτερους μοντέρ του παγκόσμιου κινηματογράφου..»

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
«Τα αντικείμενα πλαισιώνονται ώστε τα παιδιά ηθοποιοί να τοποθετούνται με ακρίβεια στο χώρο για την καλύτερη αισθητική του κάδρου. Ο σκηνοθέτης «αδειάζει» το κινηματογραφικό κάδρο από όλα τα περιττά στοιχεία επιτυγχάνοντας την μέγιστη αφαιρετικότητα. Στα τελευταία πλάνα, όταν πια αποκαλύπτεται το κρυσφύγετο των παιδιών, υιοθετεί μια μινιμαλιστική επιλογή του φυσικού ντεκόρ. Τα ερείπια και ο χώρος έξω από την πόλη αποδίδονται με λιτές γραμμές που θα χρησιμοποιούσε ένας θεατρικός σκηνογράφος.
Με τον τρόπο αυτό, το βάρος πέφτει στη σχέση των παιδιών με το περιβάλλον τους και μάλιστα στη σχέση όπως αυτή προκύπτει από τον κινηματογραφικό χειρισμό του σκηνοθέτη. Καταπληκτική χρήση ασπρόμαυρης φωτογραφίας και των μεγάλων αντιθέσεων στους ασπρόμαυρους τόνους και το φως. Η φωτογραφία του Γαζιάδη μπορεί να χαρακτηριστεί ντοκιμαντερίστικη και είναι από τις καλύτερες νεορεαλιστικές δημιουργίες του ελληνικού κινηματογράφου.»

ΜΟΥΣΙΚΗ
«Η μουσική του Μ. Θεοδωράκη – η πρώτη του για κινηματογραφική ταινία – δίνει στην ταινία ένα εσωτερικό, σχεδόν υπόκωφο και μελαγχολικό ρυθμό. Χωρίς ιδιαίτερη συναισθηματική φόρτιση, εκπέμπει μια συγκίνηση χωρίς όμως να γίνεται υπερβολική η παρουσία της».
Βερβενιώτη (2006)

ACTIVITIES

GENERAL GUIDE

European Films For Innovative Audience / Designed by Freelance Creative