Η γη της επαγγελίας

Wojciech Jerzy Has

Πολωνία, 1964

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Πεπρωμένο και ελεύθερη βούληση

ΔΕΥΤΕΡΟΝΤΑ ΘΕΜΑΤΑ: Βιβλίο και λαβύρινθος

ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ:

-Ποιο είναι το θέμα της ταινίας;

-Ποιος είναι ο κεντρικός χαρακτήρας; Τι αναζητά;

-Πώς μπορείτε να περιγράψετε το ύφος και τα αισθητικά χαρακτηριστικά της ταινίας;

Αισθητικά στοιχεία της ταινίας:

Στοιχεία της Μπαρόκ αισθητικής στο Χειρόγραφο της Σαραγόσα: αναφορές στο ρεύμα Vanitas  του μπαρόκ στο οπτικό επίστρωμα της ταινίας (σύμβολα θανάτου και θλίψης), μια πληθώρα φορμαλιστικών μέσων, οπτικές συνθέσεις «φορτωμένες» με υπερβολικά στοιχεία.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

4:108:50
34:4937:40
1: 28:011:33:58

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 1η

ΠΡΩΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Τα φέιντ άουτ  και ο φωτισμός με υψηλό κοντράστ είναι συνήθως ενδείξεις τρόμου, ανησυχίας, μυστηρίου ή σύγκρουσης. Ένα καλό παράδειγμα του πώς γίνεται μια τέτοια χρήση στο Χειρόγραφο της Σαραγόσα από τον διευθυντή φωτογραφίας είναι η σκηνή όπου ένας αξιωματικός του γαλλικού στρατού βρίσκει το μυστηριώδες «βιβλίο» σε μια έρημη σοφίτα. Το φως του ήλιου μπαίνει από τις μισάνοιχτες γρίλιες. Αυτό το τέχνασμα πετυχαίνει το οπτικό εφέ της διάχυσης μιας ακτίνας φυσικού φωτός, που τρυπώνει ήπια στον χώρο. Προσθέτει λάμψη στα αντικείμενα που έχουν συγκεντρωθεί (σ’ αυτό το τυπικό για τον Χας δωμάτιο), και μάλιστα φανερώνει τη σκόνη που αιωρείται. (…) Κάπως έτσι η «εικαστική» χρήση του φωτός και της σκιάς δίνουν έμφαση στην ομορφιά των εσωτερικών χώρων, αλλά κυρίως καλλιεργεί μια ατμόσφαιρα μυστηρίου.

Iwona Grodź
Zaszyfrowane w obrazie. O filmach Wojciecha
Jerzego Hasa, wyd. słowo/obraz terytoria,
Gdańsk 2008

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 2η

ΤΡΙΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Η λήψη όπου η νύφη –η μητέρα του Φαν Βόρντεν– πηγαίνει στ οδωμάτιό τους διασχίζοντας έναν διάδρομο-λαβύρινθο υπερέβη τις προσδοκίες μας: σε σκοτεινούς τόνους, με υψηλό κοντράστ που υποδηλώνει ανησυχία. Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί το σκηνικό και τον φωτισμό από πίσω για να απομονώσει τη γυναικεία φιγούρα, που φανερώνεται διαρκώς στο σημείο εστίασης του κάδρου. Το οπίσθιο φως διαγράφει μια σκοτεινή φιγούρα (ακόμα κι αν το φόρεμα που φοράει η γυναίκα είναι λευκό), ενώ ταυτόχρονα φανερώνει την υφή του διαφανούς βέλου, που θυμίζει καπνό ή ένα άσπρο σύννεφο που σαλεύει. Η γυναίκα ξεπροβάλλει από τον διάδρομο του κάστρου σαν φάντασμα ή πνεύμα. Μια τέτοια σύμβαση αποτελεί αναφορά στο είδος του σινεμά τρόμου, αλλά ο σκηνοθέτης αντιπαραβάλλει αυτή την εντύπωση που προξενεί η εικόνα με τη συμπεριφορά της κοπέλας, που είναι όλο χαρά, καθώς αυτή κρύβεται πίσω απ’ τη γωνία για να τρομάξει για πλάκα τον γαμπρό. (Μałgorzata Jakubowska, Kryształy czasu. Kino Wojciecha Jerzego Hasa, wyd. UŁ i PWSFTvi T, Łódź 2013)

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ Α και Β

Ποιος είναι ο ρόλος του βιβλίου στο Χειρόγραφο της Σαραγόσας;

  • Ποιο είναι το θέμα του βιβλίου που εισάγεται στην ταινία; Πώς συνδέεται η πρώτη σκηνή με το τέλος της ταινίας; Τι είναι η κυκλική σύνθεση σε μια αφήγηση;
  • Αποκαλύπτει το Βιβλίο στην ταινία του Χας το πεπρωμένο του ήρωα; Το περιγράφει;
  • Αποδεικνύουν οι τελευταίες σκηνές πως ο Αλφόνσε Φαν Βόρντεν είναι ο συγγραφέας του Βιβλίου και δημιουργεί την ίδια του την ιστορία;
  • Τι παίζει μεγαλύτερο ρόλο στην ανθρώπινη ζωή; Το πεπρωμένο ή οι αποφάσεις που παίρνουμε;
  • Ποια είναι η σημασία του τόπου όπου βρίσκεται το βιβλίο στην ταινία; Πώς παρουσιάζεται το μοτίβο του βιβλίου μέσα στην ταινία; (Δώστε παραδείγματα σκηνών όπου ένα βιβλίο ή περισσότερα βιβλία παίζουν σημαντικό ρόλο στην πλοκή.) Ποια άλλα λογοτεχνικά ή κινηματογραφικά βιβλία μπορούν να συγκριθούν με την ταινία του Χας; Είναι σήμερα τα βιβλία τόσο σημαντικά όσο σημαντικά ήταν και στο παρελθόν;

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 3η

Μπορεί να περιγραφεί η πλοκή του Χειρόγραφου της Σαραγόσα σαν λαβύρινθο;

  • Ο χώρος στην ταινία και στο μυθιστόρημα του Ποτότσκι θυμίζει λαβύρινθο. Στοιχεία αυτής της δομής περιλαμβάνουν μια σύνθετη αφήγηση και μια πληθώρα αντίστοιχων επιπέδων – γεγονός που ενισχύεται από τη φόρμα της «ιστορίας μέσα σε ιστορία» και την επαναφορά του τόπου δράσης.
  • Γιατί ξυπνούν πάντα τον φόβο οι λαβύρινθοι και οι σπηλιές;
  • Πώς αποτίνει ο σκηνοθέτης φόρο τιμής στην τέχνη της εξιστόρησης;
  • Τι είναι πιο σημαντικό στην εξιστόρηση; Η φαντασία ή ο ρεαλισμός;
  • Πώς δείχνει ο Χας τους διαδρόμους του κάστρου και τη νύφη (τη μητέρα του Φαν Βόρντεν) προκειμένου να γεννήσει τον φόβο στο ακροατήριο;
  • Ποιος είναι ο ρόλος της ειρωνείας και του γκροτέσκου στη διαμόρφωση της ιστορίας της ταινίας;
  • Πιστεύετε πως ο κόσμος της ταινίας θυμίζει λαβύρινθο;
  • Πώς θα ερμηνεύατε το σύμβολο του λαβύρινθου; Θυμάστε τον σχετικό μύθο του λαβύρινθου;
  • Ο λαβύρινθος είναι σύμβολο ενός δύσκολου δρόμου, σύμβολο του να είσαι χαμένος, της αναζήτησης. Άραγε ο Αλφόνσε φαν Βόρντεν έφτασε στον προορισμό του; Βρήκε απαντήσεις στα ερωτήματά του; Διασχίζει τον λαβύρινθο σαν τον Θησεά; Τι σημασία έχει να βρίσκει κάποιος το δρόμο του στην ανθρώπινη ζωή;
  • Ο λαβύρινθος σαν ταξίδι. Όλοι οι χαρακτήρες (εκτός από τον Φελίπε Δον Αβαδάρο) ταξιδεύουν. Τα πιο ακραία παραδείγματα υπερκινητικότητας είναι ο Περιπλανώμενος Εβραίος και ο Χουάν Δον Αβαδάρο. Ο πρώτος αντιμετωπίζει το ταξίδι του σαν ένα φοβερό βασανιστήριο. Είναι εντελώς απορροφημένος από το ταξίδι, αλλά ταξιδεύει σαν να είναι μαγεμένος από κάποιο ξόρκι και όχι ως αποτέλεσμα κάποιας απόφασης που πήρε. Από την άλλη, ο Αβαδάρο έχει την τάση να περιπλανιέται από τότε που ήταν παιδί και προσπαθεί να διαμορφώσει τις συνθήκες της μοίρας του έτσι ώστε να το πετύχει. Στο περιβάλλον της ταινίας, ο Αλφόνσε γίνεται συμβολικά ένας ταξιδιώτης, που εξερευνά ανοίκειες γεωγραφικές περιοχές και γνωστικά πεδία. Το ταξίδι είναι η επιβεβαίωση ενός ενεργού τρόπου ζωής κι ενός μυαλού ανοιχτού σε άλλες κουλτούρες, άλλους τόπους και ανθρώπους Θυμίζει άραγε η ανθρώπινη ζωή ένα ταξίδι;
  • Ο λαβύρινθος ως σύμβολο δοκιμασίας και μύησης. Πέρασε ο Αλφόνσο τη δοκιμασία; Τον δίδαξε ο λαβύρινθος την ωριμότητα και την ευθύνη;
  • Ο λαβύρινθος ως συνωμοσία και μυστικοποίηση. Η ταινία μπορεί να ερμηνευτεί υπό τη σκοπιά των θεωριών συνομωσίας και των αναφορών στις θρησκευτικές και πολιτικές δυνάμεις που εκπροσωπούνται από την Ιερά Εξέταση και των απεσταλμένων της οικογένειας Γκομέλες. Οι πολιτικές και θρησκευτικές ομάδες (με αναφορές στη μασονία και στις μυστικές λέσχες) αγωνίζονται να επιβληθούν μέσα από συνωμοσίες και μασκαράτες, και στην πορεία προσπαθούν να κατακτήσουν τον Αλφόνσε με κάθε τίμημα. Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται.
  • Ο λαβύρινθος των ονείρων. Επίσης, η ποιητική του ονείρου αναφέρεται συχνά στη δομή του λαβύρινθου. Ο ήρωας μετακινείται ανάμεσα σε δύο κόσμους: στην πραγματικότητα και στο όνειρο. Δεν μπορεί να διακρίνει πότε κοιμάται και πότε δρα στον πραγματικό κόσμο. Τι σημαίνει για σας η φράση «Η ζωή είναι ένα όνειρο»; Από πού προέρχεται η φράση;

FILM HISTORY

Ο Βόιτσεχ Γέρζι Χας ανήκε στην ίδια γενιά σκηνοθετών με τον Βάιντα, τον Μουνκ και τον Καβαλέροβιτς. Ήταν ένας καλλιτέχνης γερά ριζωμένος στον δικό του κόσμο, πιστός στην προσωπική του μυθολογία. Ακριβώς όπως οι Φελίνι και Μπουνιουέλ, γύριζε μια ταινία σε όλη του τη ζωή (…). Αυτές οι ταινίες δεν κάνουν ποτέ τους θεατές να βαρεθούν, ανακαλύπτουν σ’ αυτές κάθε φορά κάτι καινούργιο, κι έτσι πρέπει να τις δει κανείς πολλές φορές. (…) Επηρεάζουν τους θεατές εκτός της ιστορικής περιόδου και του πολιτικού συστήματος όπου έχουν δημιουργηθεί. Ο Χας, που κάποτε περιθωριοποιήθηκε από την κριτική, σήμερα είναι κομμάτι του κυρίαρχου ρεύματος στον κινηματογράφο μας. Οι ταινίες τους, σκονισμένες στα ράφια, παραμένουν τα τελευταία αριστουργήματα του πολωνικού σινεμά. (Tadeusz Sobolewski, Wojciech Jerzy Has. Arcydzieła polskiego kina, Wyd. Telewizji Kino Polska)

 Τη δεκαετία του 1960 αναβίωσε στο πολωνικό σινεμά ένα ελαφρώς ξεχασμένο κινηματογραφικό είδος – αυτό του ιστορικού έπους (Knights of the Teutonic Order 1960, The Ashes 1965, Pharaoh 1965, Colonel Wolodyjowski 1965). Το πολωνικό κοινό αγκάλιασε όλες τις ταινίες του είδους. Το Χειρόγραφο της Σαραγόσα ήταν κομμάτι του ρεύματος των ιστορικών επικών ταινιών που αντλούσαν από τη λογοτεχνία (το μυθιστόρημα μπορεί να μην ήταν χαρακτηριστικά πολωνικό, αλλά το υπέγραφε ένας Πολωνός). Ωστόσο, η συγκεκριμένη ταινία δεν έτυχε θερμής υποδοχής. Άλλωστε, αν διαβάσει κανείς τον τύπο της εποχής, θα διαπιστώσει πως οι κριτικές ταινιών δεν ξεπερνούσαν συνήθως μερικές αράδες. Οι κριτικοί σκοπίμως επαίνεσαν τον Χας, γράφοντας διθυράμβους για το σκηνικό των Σκαρζίνσκι και Μυσόρεκ, τη φωτογραφία του Γιαχόντα, τα κουστούμια του Σκαρζίνσκις και τη μουσική του Πεντερέτσκι. Το χειρόγραφο της Σαραγόσα ήταν ξεχασμένο για πολλά χρόνια.

Ωστόσο, κάποιες κόπιες της ταινίας εστάλησαν στο εξωτερικό. Οι Γάλλοι κριτική είχαν θετική αντίδραση. Στη μακρινή Δύση, η ταινία προβλήθηκε στο κύκλωμα καλλιτεχνικών αιθουσών, όπου μαζεύονταν οι μποέμηδες διανοούμενοι και όσοι γύρευαν καλλιτεχνικές εμπειρίες υψηλού επιπέδου. Σε πολλούς κύκλους έγινε καλτ. Επαινέθηκε δημοσίως από διανοουμένους όπως η Σούζαν Σόνταγκ και ο Σαλμάν Ρουσντί. Στην Ισπανία συγκρίθηκε με την πρόζα του Μπόρχες, ενός στη Γαλλία επαινέθηκε για το όραμα της φαντασίας του δημιουργού, που ήταν εφάμιλλο των σουρεαλιστών. (Wojciech Żukrowski, “Zabawa dla mądrych”, Kultura, 1965, Τεύχος 8)

Η λογοτεχνική βάση για την ταινία ήταν ένα μυθιστόρημα του Γιαν Ποτότσκι –ενός ποιητή, φιλοσόφου, στοχαστή, στρατιώτη και ταξιδιώτη. Το Χειρόγραφο της Σαραγόσα, ένα από τα πιο σπουδαία έργα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, πρωτοκυκλοφόρησε το 1813 στα γαλλικά. Ακόμα και σήμερα, εκπλήσσει με το μοντέρνο ύφος της αφήγησης. Χτίζει μια δομή στην οποία η μία ιστορία κρύβεται μέσα σε μία άλλη, που στην πορεία οδηγεί σε μια τρίτη, μια τέταρτη και πάει λέγοντας. Σε 700 σελίδες, ο Ποτότσκι περιλαμβάνει 60 περίπου ιστορίες. Ασφαλώς, ο Χας δεν τις έχει δείξει όλες, αλλά χρησιμοποιεί οχτώ αφηγηματικά στρώματα για να αποδείξει πως η εξιστόρηση είναι ζωή. Małgorzata Jakubowska, Kryształy czasu. Kino Wojciecha Jerzego Hasa, Łódź 2013.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Για τις παρακάτω δραστηριότητες, προτείνεται η θέαση ολόκληρης της ταινίας:

ΠΡΩΤΟ ΒΗΜΑ

Οι μαθητές χωρίζονται σε δύο ομάδες. Κάθε ομάδα αναλαμβάνει τις ίδιες κριτικές. Η ομάδα Α αναζητά για αναφορές στο βιβλίο και το χειρόγραφο στα κείμενα των κριτικών. Τα συμπληρώνουν με τις δικές τους παρατηρήσεις. Η ομάδα Β αναζητά στις κριτικές αναφορές στον λαβύρινθο. Τις συμπληρώνουν με τις δικές τους παρατηρήσεις. Ακολουθεί συζήτηση για το σύμβολο του βιβλίου και του λαβύρινθου. Είναι «η αφήγηση ιστοριών η ίδια η ζωή»;

ΔΕΥΤΕΡΟ ΒΗΜΑ

Οι μαθητές καλούνται να σκεφτούν τις βασικές αρχές που διέπουν κάθε ενδιαφέρουσα ιστορία. Δύο εθελοντές αφηγούνται ενδιαφέρουσες ιστορίες, δίνοντας βάση στη στρωτή φόρμα της αφήγησής τους.

ΤΡΙΤΟ ΒΗΜΑ

Οι μαθητές καλούνται να γράψουν ένα διήγημα με κυκλική δομή ή σύμφωνα με τη δομή της ιστορίας μέσα στην ιστορία.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ

ΓΕΝΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ

European Films For Innovative Audience / Designed by Freelance Creative